بیماری ژنتیکی ALS چیست؟

بیماری ALS (اسکلروز جانبی آمیوتروفیک) یک بیماری پیشرونده‌ی عصبی-عضلانی است که باعث ضعف عضلانی، فلج و در نهایت نارسایی تنفسی می‌شود. امروزه مشخص شده است که بخشی از موارد ALS دارای منشأ ژنتیکی هستند.

با از بین رفتن این سلول‌ها:
عضلات ضعیف می‌شوند
حرکت، تکلم و بلع دشوار می‌شود
در مراحل پایانی، تنفس مختل می‌گردد.

علائم و نشانه های ALS بسته به نوع سلولهای عصبی از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است. علائم و نشانه ها ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• مشکل در راه رفتن یا انجام کارهای عادی روزمره
• لغزش و افتادن
• ضعف در پا ، پا یا مچ پا
• اختلال در گفتار یا مشکل در بلعیدن
• گرفتگی عضلات و گرفتگی عضلات در بازوها ، شانه ها و زبان
• گریه و خندیدن بی موقع
• تغییرات شناختی و رفتاری

ALS اغلب از دست ، پا یا اندام شروع می شود و سپس به سایر قسمت های بدن گسترش می یابد. با پیشرفت بیماری و تخریب سلول های عصبی ، عضلات ضعیف می شوند. این در نهایت بر جویدن ، بلع ، گفتار و تنفس تأثیر می گذارد. به طور کلی در مراحل اولیه ALS دردی وجود ندارد و درد در مراحل بعدی غیر معمول است. ALS معمولاً بر کنترل مثانه یا حواس شما تأثیر نمی گذارد.

—
آیا ALS بیماری ژنتیکی است؟
بله، اما همه موارد ALS ژنتیکی نیستند. از نظر علمی ALS به دو نوع تقسیم می‌شود:
ALS ارثی (Familial ALS)
حدود ۵ تا ۱۰ درصد موارد ALS منشأ ارثی و ژنتیکی دارند. این نوع معمولاً:
در چند نفر از یک خانواده دیده می‌شود
در سنین پایین‌تر شروع می‌شود
ناشی از جهش در یک ژن مشخص است

ALS غیرارثی (Sporadic ALS)
بیش از ۹۰ درصد بیماران در این گروه قرار دارند و:
سابقه خانوادگی ندارند
ترکیبی از عوامل محیطی و ژنتیکی پنهان در ایجاد آن نقش دارد

مهم‌ترین ژن‌های مرتبط با ALS

تاکنون بیش از ۴۰ ژن در ارتباط با ALS شناسایی شده‌اند، اما مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
ژن C9orf72 (شایع‌ترین ژن ALS)
شایع‌ترین علت ALS ژنتیکی در جهان
ناشی از تکرار غیرطبیعی توالی ژنتیکی
مرتبط با ALS و دمانس پیشانی-گیجگاهی (FTD)

ژن SOD1
از اولین ژن‌های شناسایی‌شده در ALS
ایجاد پروتئین سمی در نورون‌ها
حدود ۲۰٪ ALS ارثی مربوط به این ژن است

ژن FUS
مرتبط با ALS با شروع زودرس
اختلال در تنظیم فعالیت ژن‌ها

ژن TARDBP
ایجاد تجمع پروتئین TDP-43 در مغز
یکی از عوامل تخریب سلول‌های عصبی

الگوی وراثت بیماری ALS ژنتیکی

بیشتر موارد ALS ژنتیکی با الگوی:
اتوزوم غالب (Autosomal Dominant)منتقل می‌شوند، یعنی:
اگر یکی از والدین مبتلا باشد
هر فرزند ۵۰٪ احتمال ابتلا دارد

—
آزمایش ژنتیک ALS چیست؟
آزمایش ژنتیک ALS با بررسی ژن‌های مرتبط انجام می‌شود و کاربرد آن شامل:
تشخیص نوع ارثی ALS
بررسی ناقل بودن اعضای خانواده
مشاوره ژنتیک پیش از ازدواج
تصمیم‌گیری برای فرزندآوری
تشخیص پیش از تولد (در خانواده‌های پرخطر)

—
آیا داشتن ژن ALS به معنی ابتلای قطعی است؟
خیر. بسیاری از افراد ممکن است:
حامل ژن معیوب باشند
اما هرگز دچار بیماری نشوند

به این حالت نفوذ ناقص ژن گفته می‌شود.

—
آیا ALS ژنتیکی درمان دارد؟
در حال حاضر درمان قطعی برای ALS وجود ندارد، اما:
داروهایی مانند Tofersen برای ALS ژنتیکی نوع SOD1 تأیید شده‌اند
درمان‌های حمایتی شامل:
فیزیوتراپی
گفتاردرمانی
تغذیه درمانی
تنفس کمکیباعث افزایش طول عمر و کیفیت زندگی بیمار می‌شوند.

—
 نقش مشاوره ژنتیک در ALS
مشاوره ژنتیک به خانواده‌ها کمک می‌کند تا:

• خطر انتقال بیماری را بشناسند
  تصمیم آگاهانه برای ازدواج و فرزندآوری بگیرند
  از اضطراب‌های بی‌مورد جلوگیری شود

جمع‌بندی نهایی
ژن‌های ALS نقش بسیار مهمی در ایجاد نوع ارثی این بیماری دارند. شناخت ژن‌های مرتبط، انجام آزمایش ژنتیک و بهره‌گیری از مشاوره تخصصی، می‌تواند در پیشگیری، تشخیص زودهنگام و کنترل بیماری نقش حیاتی داشته باشد.

منابع معتبر و علمی برای مطالعه بیشتر